Geschiedenis spoorwegen
in en om
Roosendaal

 
 

1. Aan de noordzijde van het emplacement te Essen

 
Een foto uit een familiecollectie is aanleiding om de noordzijde van het emplacement te Essen (aan de Grensstraat) wat nader onder de loep te nemen aan de hand van enkele oude foto's.
 
 
Vraag aan J.G.C. van de Meene te Zwolle

Bijgaand zend ik je foto, dat uit de collectie van de familie Van Pul-Suijkerbuijk stamt, die in het pand Grensstraat 26, pal naast de over-weg aan de noordzijde van het Essense stationsemplacement en de rijksgrens tussen Nederland en Belgie woont.

In de tuin achter dit huis, dus in noordwaartse richting, werden rond 1955 twee kinderen en hun vader gefotografeerd (de laatste is nu 102 jaar oud). Op zich is dat niet zo opzienbarend, ware het niet dat hierop ook de drie inrijseinen van Essen op een 'kandelaar' zijn te zien en nog een Nederlandse seinpaal. Zoals je weet lag vanaf 1881 tot minstens na 1930 de overgang van rechts op links in de vorm van een kruising pal ten zuiden van de rijksgrens.
De inrijseinen dienden respectievelijk voor: links voor hoofdspoor 1, midden voor afbuigend hoofdspoor 2 en hoofdspoor 3, en rechts voor de goederensporen. Maar wat doet nu dat Nederlands aandoende sein enkele tientallen meters ervoor staand? Misschien kun jij wat duidelijkheid scheppen.


Het antwoord ging vergezeld van een tekening uit 1954, waaruit echter geen duidelijkheid sprak over het Nederlands aandoende sein. Niettemin zal hieronder aandacht worden besteed aan de situaties in 1913 en 1954.
 
 
Pal ten zuiden van de spoorwegovergang in de Grensstraat lag vanaf 29 augustus 1881 (toen het baanvak Antwerpen - Roosendaal dubbelsporig in dienst kwam) een kruising waarover het treinverkeer van links naar rechts en omgekeerd werd geleid. Deze situatie bleef bestaan tot in elk geval december 1930 en vermoedelijk nog tot een eind na de Tweede Wereldoorlog.
 
Op de tekening uit 1913 staat een wachtpost aan de westzijde van de Grensstraat, die met het nummer 8 wordt aangeduid.
In Aanschrijvng No. 1867 van 8 december 1930 van de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) betreffende het Bedieningsvoorschrift Wachtpost Esschen Noord staat: 'In verband met het overbrengen van de seininrichting in den wachtpost te Esschen Noord naar seinhuis III te Esschen vervalt het BVS voor Wachtpost Esschen Noord van 15 December 1909.'
Vanuit deze wachtpost op Belgisch grondgebied werd door Nederlands spoorwegpersoneel het bloksein op Nederlands grondgebied aan het eind van het Blokstelsel III tussen Roosendaal en Essen (sinds 1907 in dienst) bediend met een eigen Bedieningsvoorschrift (BVS). Vanaf 8 december 1930 was dat echter verleden tijd en werd dit bediend door het Belgische spoorwegpersoneel op seinhuis III dat spoedig werd vervangen door het latere seinhuis Blok 19 (later 17, later 14) aan de westzijde van de spoorweg.
 
Overigens was het geen unicum dat Nederlands spoorwegpersoneel in Essen dienst deed. Sinds 1906 was de noordzijde van het stationsgebouw gereserveerd voor beambten van zowel de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen (SS) als de Holland-sche IJzeren Spoorweg-Maatschappij (HIJSM). Zij waren onder andere belast met de overgave en overname van rollend materieel en goederen. Ook in de overladingsloods, tevens douane-goederenloods, aan de westzijde waren medewerkers van SS en HIJSM werk-zaam. Bij elkaar ging het om zo'n twintig mensen, die Essen als standplaats hadden.
 
De onderstaande 'wegwijzer'-tekening van Essen uit december 1954 is voor alle duidelijkheid in drie delen gesplitst. Alle seinpalen zijn erop ingetekend. Aan de Roosendaalse zijde was dat een 'kandelaar' met drie seinen en aan de Antwerpse zijde een 'kandelaar' met twee seinen. Aan de 'kandelaar' op Nederlands grondgebied gaat op circa 800 meter afstand een voorsein vooraf.
Van een Nederlands sein op enkele tientallen meters afstand van de 'kandelaar' is echter niets te bekennen. Of zoiets niet thuishoorde op een tekening van de NMBS, blijft een vraag, maar de foto geeft wel uitsluitsel omtrent het bestaan van het sein en tussen Roosendaal en Essen was op dat moment nog gewoon blokstelsel III in dienst.
 
De situatie op de bijgaande tekening blijft in stand tot 21 januari 1957. Vanaf die datum wordt uitsluitend links gereden tussen Essen en Roosendaal. Om dit te realiseren was blokpost 61, gelegen aan de Tolbergsestraat, al op 8 januari 1957 opgeheven. Uiteindelijk wordt er op het baanvak Essen - Roosendaal vanaf 2 juni 1957 elektrisch gereden en op 23 september 1957 komt het automatisch blokstelsel (voor links rijden) in dienst.
 
 
 
 
 
Links: Het seinhuis Blok 19 (later Blok 17, nog later Blok 14, Kalmthout-Essen) aan de westzijde van de spoorweg in zijn oorspronkelijke toestand. Op 8 oktober 1944 werd het gebouw door terugtrekkende Duitse troepen opgeblazen. Uiteindelijk vond pas in 1949 herbouw plaats in een veel grotere vorm. Dit gebouw werd in januari 2010 gesloopt nadat het in het weekeinde van 20 en 21 september 2008 buiten dienst was gesteld.
Op de foto is links het huis aan de Grensstraat 26 (later het woonhuis van de familie Van Pul-Suijkerbuijk) te zien en rechts de voormalige overwegwachterswoning die al in 1972 werd gesloopt. Foto uit circa 1930, collectie Marius Broos, Roosendaal.

Rechts: Een voorbeeld van een 'kandelaar' met drie inrijseinen te Edingen (Enghien), 6 juni 1984. Het spoorwegknooppunt had uit alle vier richtingen (Halle, Braine le Comte, Ath en Geraardsbergen) inrijseinen op 'kandelaars'.
 
Zowel de watertoren als de seinhuizen aan de noord- en zuidzijde van het emplacement te Essen werden op 8 oktober 1944 totaal vernield. De herbouw vond plaats in 1949. Bij de elektrificatie van het emplacement in 1957 verdween de post aan de zuidzijde. Alleen het seinhuis Blok 19 (later Blok 17, nog later Blok 14) aan de grens bleef overeind, vergezeld van een kleine subpost aan de zuidwestzijde.
 
 
Links op de foto van 2 mei 1971 staat de in 1972 afgebroken woning van de overwegwachter. Rechts is het huis van de familie Van Pul-Suijkerbuijk te zien. In de verte ligt het vroegere café van Melanie Smout-Vandoren (voordien Dientje Smout-van Hees). Zij had vele klanten onder de arbeiders van de naastgelegen quarantainestallen. De overweg wordt vanuit het seinhuis Blok 17 met trekdraden bediend. De weg is nog geheel van kasseien voorzien. De fietsers geven dan ook de voorkeur aan het zand ernaast. De fotograaf staat precies op de rijksgrens, die op ongeveer 2,50 meter evenwijdig uit de voorgevel van het huis Grensstraat 26 ligt.
 
 
Op 30 april 1979 loopt het treinstel NMBS 030 na zijn rit Antwerpen Centraal - Essen om naar het uithaalspoor op Nederlands gebied. Links staat het pand Grensstraat 26. De sluitbomen van de overweg zijn nog uit vroegere tijden. Het bordje in het midden geeft de lands-grens aan, die echter precies bij het paaltje links is hesitueerd (tegen de kant van de verharding). Rechts staat het paaltje met de voor machinisten goed zichtbare borden met de aanduidingen 'Einde NMBS' en 'Aanvang NS'.
 
 
Links: Ongeveer een halve meter uit de grens (die op de kant van de wegverharding ligt) staat sinds mensenheugenis een bordje met de aanduiding dat het hier voor de NS (sectie Roosendaal) ophoudt, foto uit circa 1980.

Rechts: Locomotief NS serie 24/2500 rolt met een lege grintbakkentrein het Essense emplacement op dat inmiddels nodig aan een algehele vernieuwing toe is. In de verte staat nog een treinstel uit de serie 010-049 gereed voor vertrek naar Antwerpen Centraal, foto uit circa 1980.
 
 
Locomotieven NS 2250 en 2205 vertrekken op 1 mei 1976 vanuit Essen terug naar Roosendaal, nadat zij een tiental minuten eerder een goederentrein hebben aangebracht. Rechts op de foto staat het seinhuis Blok 17 (nieuwbouw van 1949). De fotograaf staat op de plaats van de enkele jaren eerder gesloopte woning van de overwegwachter. In de verte zijn nog het stationsgebouw en de-goederenloods te ontwaren.
 
 
Aan de westzijde bevond zich vroeger de laad- en losplaats voor het lokale goederenvervoer. Veertig jaar geleden, op 2 mei 1971, was hier nog volop bedrijvigheid. Links en rechts lagen nog pallets en stenen gootjes. Op het spoor naar de goederenloods staat nog een paar goederenwagens. Overigens was die goederenloods (annex dienstgebouw) in 1900 gebouwd als tijdelijk stationsgebouw in de jaren dat het huidige stationsgebouw tot stand moest komen (1901-1903). Zoals overal elders had ook Essen op de laad- en losplaats een handkraan voor het ophijsen van zware voorwerpen naar en van goederenwagens.
 
 
Nog een plaatje op 2 mei 1971 van de handkraan op de laad- en losplaats van Essen. Vanaf deze plek kijk je rechtstreeks naar de plaats waar tien jaar eerder stoomlocomotief NMBS 93.073 aan de kant stond. De laad- en losplaats wordt thans gebruikt als parkeerplaats voor de reizigers.
 
 
Locomotief NMBS 93.073, een ex-Pruisische T 9.3, is op 28 augustus 1961 terzijde gesteld op het emplacement Essen. De machine had als stelplaats Antwerpen-Dam. Links op de achtergrond staan de huizen aan de Handelsstraat. Vaag is nog een wachtpost te zien als onderdak voor rangeerders bij slecht weer en als opslag voor olie en smeermiddelen. Het seinhuis Blok 17 valt echter buiten het beeld.
 
 
Zowel aan de zuidzijde als aan de noordzijde van het emplacement werd in 1903 een uithaalspoor voor rangeerbewegingen aangelegd. Dat aan de noordzijde overschreed de landsgrens. In goed Frans wordt zo’n kopspoor een 'cul de sac' genoemd, in Essen heet dat een 'koetzak'. Een speciale overeenkomst tussen België en Nederland liet de aanleg van dit spoor slechts toe onder de voorwaarde, dat het over de volle lengte door een afscheiding van dwarsliggers ter hoogte van twee meter zou worden afgesloten. Bovendien moest hierop nog een afrastering met prikkeldraad van een halve meter hoog worden geplaatst. Nimmer mochten op dit uithaalspoor wagens blijven staan, zodat het heimelijk invoeren van goederen onmogelijk was. Indien er een overtreding werd geconstateerd, dan zou Nederland het gebruik van dit uithaalspoor verbieden.
Vermoedelijk werd deze voorwaarde in de jaren vijftig versoepeld.
Met deze foto, gemaakt op 10 augustus 1986, zijn we aan het einde van dit kijkje aan de noordzijde van het emplacement gekomen. Rechts staat het huis van de familie Van Pul-Suijkerbuijk aan de Grensstraat 26, in wiens tuin de eerste plaat is gemaakt. De 'kandelaar' stond destijds enkele tientallen meters voorbij de locomotief en 'dat Nederlands aandoende sein' op de plaats van de fotograaf.
 
 
 

2. Aan de zuidzijde van het emplacement te Essen

 
 
Aan de hand van een zestal foto's uit de jaren zeventig nemen we een kijkje aan de zuidzijde van het emplacement te Essen.
 
 
Staande op het in 1956 gebouwde spoorwegviaduct over de Moerkantsebaan is er op 8 oktober 1972 een uitzicht op het uitgestrekte emplacement Essen. Links is nog juist een hoek van de voormalige locomotievenloods te zien,en vervolgens het seinhuis post I, van waaruit sinds de elektrificatie in 1957 een klein aantal wissels op het goederenemplacement aan de zuidzijde kon worden bediend.
Op de achtergrond staan links de oorspronkelijk voor de overslag van stukgoederen tussen Belgie en Nederland bedoelde douane-goederenloods en rechts het voor Essen immense stationsgebouw. Beide gebouwen dateren uit 1903. Het emplacement kreeg zijn grootste afmetingen in 1913 en in die vorm was bijna alles in de jaren zeventig nog aanwezig.

Vanaf 31 mei 1992 kregen vrijwel alle wagenladingtreinen tussen België en Nederland hun begin- en eindpunt in Antwerpen, zodat de stations Essen en Schaarbeek voor deze functie kwamen te vervallen. Het rangeerwerk in Essen was op 26 september 1992 dan ook definitief verleden tijd. Nadien werden hier vele sporen opgebroken. De keerdriehoek uit de jaren twintig verdween in september 1993.
 
 
Locomotief NMBS 5928 vertrekt op 14 februari 1972 uit Essen met een goederentrein in de richting Antwerpen. Rechts staat nog de watertoren, die kort na de Tweede Wereldoorlog was herbouwd en in april 1980 ten prooi viel aan de slopershamer. De voorganger was op 8 oktober 1944 door terugtrekkende Duitse troepen totaal vernield. Wat de sporen en wissels op deze foto betreft, is anno 2011 alles nog in ongeveer dezelfde toestand aanwezig. Alleen ontbreekt al heel wat jaren de directe wisselverbinding tussen het hoofdspoor 2 en het perronspoor 3.
 
 
Locomotief NMBS 2314 vertrekt op 22 april 1973 uit Essen met een goederentrein in de richting Antwerpen. Achter de container op de eerste wagen is nog juist seinhuis post I aan de zuidwestzijde te zien. Het werd gebouwd bij de elektrificatie van het emplacement in 1957 en raakte buiten gebruik na het in dienst nemen van een nieuwe beveliging in het weekeinde van 20 en 21 september 2008.

Op de achtergrond staat de oude locomotievenloods, die in het begin van de negentiende eeuw was gebouwd en al vóór 1931 als zodanig buiten gebruik raakte. Het gebouw telde zes sporen voor het opstellen van locomotieven. Het op de foto zichtbare gedeelte is het eigenlijke werkplaats- en kantoorgedeelte. Duidelijk is dat het dak in de oorlogsjaren schade heeft opgelopen en slechts provisorisch is hersteld. Het lichtvenster over de volle lengte van de loods ontbreekt namelijk voor een deel. Het gebouw werd decennialang voor allerlei werkplaats- en opslagdoeleinden gebruikt en in april 1980 gesloopt. Wat de functie van het hoge gedeelte links (een latere aanbouw) oorspronkelijk was, is niet duidelijk.
 
 
Op 21 februari 1976 prijkt de oorspronkelijk voor de overslag van stukgoederen tussen Belgie en Nederland bedoelde douanegoederen-loods nog in volle glorie, ofschoon het gebouw toen al niet of nauwelijks meer in gebruik was. Dat er nog steeds staat is meer geluk dan wijsheid. Een positieve ontwikkeling is echter het feit dat in november 2003 het stationsgebouw en de al een kwart eeuw leeg staande douanegoederenloods geklasseerd werden als een gewestelijk monument. Zij vormen tot op de dag van heden stille getuigen van een tijdperk, waarin het spoorwegbedrijf een grote rol vervulde in het vervoer van reizigers en goederen, niet alleen naar en van Essen, maar ook via Essen als grensstation en ‘s lands voorportaal.

Overigens staat het gebouw nog steeds verder te verkommeren en inmiddels is het geheel ingegroeid tussen hoge bomen. Het spoor op de voorgrond maakte deel uit van de keerdriehoek uit de jaren twintig. Deze verdween in september 1993. Het tractiedepot werd al vóór 1931 opgeheven.
 
 
Trein 129 (Amsterdam CS – Brussel Zuid), bestaande uit trek-duw-materieel met locomotief NMBS 2552, is zojuist op 30 januari 1977 uit Essen vertrokken.
 
 
Trein 126 (Brussel Zuid – Amsterdam CS), bestaande uit trek-duw-materieel met locomotief NMBS 2554, arriveert op 30 januari 1977 te Essen. Links op de foto staan de panden aan de Veldweg, allemaal voorzien van eigen televisieantennes. Rechts ligt het uithaalspoor aan de zuidzijde van het emplacement.
 
Op maandag 14 februari 1972 had ik vrij van het werk vanwege Carnaval. Ik heb nooit aan die 'volkscultuur' meegedaan, zodat er tijd was om 's middags op het station Essen te gaan fotograferen. Dat mocht ik van de dienstdoende stationsbeambte zonder dat ik een destijds in België nog gebruikelijk perronkaartje moest kopen. Ja, zo ging dat in die jaren nog.
 
 
Een van de eerste foto's was het front van het treinstel NMBS 004 (een van de acht van het type ‘Materieel 1939’) dat binnen enkele seconden als stoptrein naar Antwerpen zou vertrekken. De bestuurder was juist ingestapt en zocht zijn plekje op. Dat was aan de linkerzijde. Rechts konden twee reizigers gaan zitten en van die mogelijkheid heb ik later ook een paar keer gebruik gemaakt, aldus genietend van een optimaal uitzicht op de baan...
 
Onlangs las ik een stukje over de acht treinstellen van het type Materieel 1939. Hierin werd vermeld dat treinstel NMBS 008 op 26 december 1971 is geteisterd door een brand in het station Essen. Aansluitend is het op 28 maart 1972 buiten dienst gesteld of 'ausgemustert', zoals de Duitsers dat zo mooi plachten te zeggen.
Wie weet hier iets meer over te vertellen. Dit feit is mij geheel onbekend en ook in het Brabants Nieuwsblad van die dagen staat hier niets over vermeld. Ergens misschien begrijpelijk, want de brand gebeurde op Tweede Kerstdag en dan liggen journalisten doorgaans niet bij het nieuws maar onder de kerstboom 'uit te buiken' (ssst...)
 
 
Tot slot nog een plaatje van 21 februari 1976, juist bij vertrek vanuit Essen onder het viaduct in de Moerkantsebaan. Laat dat nu juist het treinstel NMBS 002 zijn, dat later voor een toekomstig Spoorwegnuseum in België werd bestemd, maar inmiddels al 35 jaar lang niet meer te zien is geweest. Want een Nationaal Spoorwegmuseum is er nog steeds niet. Momenteel zijn er vergevorderde plannen, alleen het geld is nog in de 'saccoche'. Overigens, kijk eens naar de twee wissels links naar het goederenemplacement. Inmiddels is de sporensituatie daar ter plaatse sterk veranderd, maar ook weer niet. Het wissel links is een 'verschoven driewegwissel'. Een dergelijk wissel zie je niet vaak, maar heden ten dage ligt dit er nog steeds! Zulke complexe en dure wissels worden enkel en alleen toegepast op plekken, waar de beschikbare ruimte te gering is om twee gewone wissels te plaatsen. Overigens geniet een 'verschoven driewegwissel' (in Essen zelfs een exemplaar met twee linksleidende wisselverbindingen) sterk de voorkeur boven een symmetrisch driewegwissel.

In Essen was vroeger de overweg met aanpalende bebouwing aan de Moerkantsebaan en sinds 1956 het op die plaats gebouwde viaduct de beperkende factor. Op de foto is goed te zien dat treinstel NMBS 002 meteen invoegt op spoor 2. Iets verderop zal het dan doorrijden naar spoor 1 (zie ook een voorgaande foto). Nu rijdt een trein vanaf spoor 3 eerst een honderdtal meters het uithaalspoor op (in het verlengde ervan, zie rechtsonder op foto) om pas dan langs drie gewone wissels via spoor 2 naar spoor 1 te komen. Fraai is dan ook het vertrek van een IC-trein met locomotief NMBS type 21 of 27 en zes dubbeldekkerrijtuigen naar Antwerpen (vertrek elke 0.10 uur).

Ondanks het feit dat sommige treinstellen nog maar pas een revisie hadden gekregen, werden ze op 10 augustus 1976 uit de roulatie genomen, naar verluidt omdat de reizigers deze treinstellen vanwege hun houten banken niet meer op prijs stelden. Alsof die toen al zoveel zeiden of te zeggen hadden...
 
 
Staand aan de oostzijde van de overweg in de Moerkantsebaan zag je in vroeger dagen aan de linkerkant het seinhuis 'Blok 17', vanwaar het treinverkeer aan de zuidzijde van het emplacement te Essen werd beheerst. Rechts stond het dienst- en overnachtingsgebouw voor het locomotief- en treinpersoneel dat 's avonds laat aankwam en de volgende ochtend al weer met de eerste trein moest vertrekken.
Aan de zuidwestzijde van de spoorweg had het huis een fraaie reclametekst: 'Hollandsche Stoomkoffiebranderijen, De Moriaan, A. van den Biggelaar & Co, Esschen Belgie, Rosendaal en Breda, Groothandel in Thee'. Ansichtkaart uit circa 1910.
 
 
Nogmaals de fraaie reclametekst: 'Hollandsche Stoomkoffiebranderijen, De Moriaan, A. van den Biggelaar & Co, Esschen Belgie, Rosendaal en Breda, Groothandel in Thee'.
 
 
In latere jaren werd de tekst (waarschijnlijk helemaal) overgeschilderd. Voortaan stond er onder aan de muur: 'Biggelaar's Koffie'. Toch bleef de verflaag niet behouden. Tientallen jaren later kwam de vroegere tekst weer tevoorschijn. Tot voor enkele jaren was dit alles nog zichtbaar aanwezig. Inmiddels is het hele huis rucksichtslos vervangen door nieuwbouw, zonder dat er in Essen een haan naar een stukje Roosendaalse geschiedenis kraaide.
 
 
Voor meer informatie:
Marius Broos, Roosendaal, een spoorwegknooppunt als 's lands voorportaal in het zuiden, 1854-1996
('s-Hertogenbosch 2004), blz. 99-101.
Marius Broos, Het station Essen als 's lands voorportaal in een internationale spoorwegverbinding, 1854-2004,
in: Jaarboek De Spijcker, jrg. 61 (2004), blz. 54-78 (uitgave: Koninklijke Heemkundekring te Essen).